Sokak Armatürü Seçimi: Direk Aralığı ve Işık Dağılımı

Sokak aydınlatması, sonucu tek bir armatüre değil armatürlerin birlikte oluşturduğu düzene bağlı olan az sayıdaki uygulamadan biridir. Tek başına çok iyi bir armatür, yanlış yükseklikte ve yanlış aralıkla dizildiğinde kötü bir yol aydınlatması üretir. Bu rehber, sokak ve yol armatürü seçerken bakılması gereken ölçütleri sırayla ele alıyor: ışığın nasıl dağıtıldığı, direk yüksekliği ile aralık arasındaki ilişki, dış mekânda koruma sınıfları, çevreye kaçan ışık, renk sıcaklığı ve armatürün ömrü boyunca sürecek bakım yükü.

Ölçüt ortalama aydınlık değil, düzgünlüktür

Bir yolun iyi aydınlatılmış sayılması için ortalama aydınlık düzeyi tek başına yeterli değildir. Belirleyici olan, en aydınlık nokta ile en karanlık nokta arasındaki farktır. Direk altları çok parlak, aralar karanlık olduğunda ortalama değer yüksek çıkar ama sürücü ve yaya için sonuç kötüdür.

Bunun nedeni gözün uyum mekanizmasıdır. Parlak bir bölgeden karanlık bir bölgeye geçen göz yeniden uyum sağlamak zorunda kalır ve bu geçiş sırasında karanlık bölge olduğundan daha karanlık algılanır. Aydınlık ve karanlık bantların art arda geldiği bir yol, aynı ortalama aydınlığa sahip düzgün bir yoldan gözle görülür biçimde daha yorucudur.

Bu yüzden bir sokak aydınlatması değerlendirilirken sorulacak soru şudur: iki direk arasındaki en karanlık nokta ne kadar aydınlık? Karar bu noktaya göre verilir, direğin dibindeki parlaklığa göre değil.

• Kalitenin ölçüsü en karanlık noktadır, ortalama değer değildir.
• Aydınlık ve karanlık bantlar gözü sürekli uyuma zorlar.
• Direk altı parlaklığı, iyi bir aydınlatmanın kanıtı değildir.
• Değerlendirme yürüyerek ve sürüş hızında ayrı ayrı yapılır.

Işık dağılımı ve asimetrik optik

Sokak armatürleri ışığı her yöne eşit dağıtmaz; dağıtmaları da istenmez. Simetrik dağılım gösteren bir armatür yol kenarındaki bir direğe takıldığında ışığın önemli bir bölümü yolun dışına, tarlaya ya da komşu bahçeye gider. Bu ışık hem boşa harcanmış hem şikâyet üreten bir ışıktır.

Asimetrik optik, ışığı armatürün bir tarafına doğru iterek yol yüzeyine yönlendirir ve direkler arasındaki mesafeyi uzatabilmenin asıl sebebidir. Bu tür armatürlerde montaj yönü teknik bir ayrıntı değil, işlevin kendisidir: ters takılan bir asimetrik armatür ışığı yolun dışına gönderir ve kimse bunu bir arıza olarak fark etmez.

Dağılımın darlığı ise yolun genişliğine ve direğin konumuna göre seçilir. Geniş bir yolu tek sıra direkle aydınlatmak daha geniş bir dağılım isterken, iki taraflı ya da şaşırtmalı direk düzeninde daha dar dağılımlar tercih edilir. Ürün açıklamasındaki dağılım bilgisi, armatürün nereye uygun olduğunu söyleyen ilk veridir.

• Asimetrik optik ışığı yola iter, boşa giden ışığı azaltır.
• Montaj yönü yanlışsa asimetri ters çalışır ve fark edilmez.
• Dağılım genişliği yol genişliğine ve direk düzenine göre seçilir.
• Simetrik dağılım, meydan ve saha gibi çevresel alanlara uygundur.

Direk yüksekliği ile aralık arasındaki ilişki

Direkler arası mesafe, direk yüksekliğinden bağımsız belirlenemez. Yaygın bir başlangıç kabulü, aralığın direk yüksekliğinin yaklaşık üç ilâ dört katı arasında tutulmasıdır. Bu bir hesap değil, bir yön duygusudur: gerçek değer armatürün optiğine, yol genişliğine ve hedeflenen düzgünlüğe göre yapılan aydınlatma hesabından çıkar.

Yüksek direk daha geniş bir alan kapsar ve daha az direkle sonuç alınmasını sağlar; buna karşılık daha güçlü armatür ister ve bakım için erişim zorlaşır. Alçak direk ise yaya ölçeğinde daha yumuşak bir aydınlatma verir, ama aynı yolu aydınlatmak için daha çok direk gerekir ve altyapı maliyeti artar.

Konsol uzunluğu ve armatürün eğimi de sonucu değiştirir. Konsol, armatürü yolun ortasına doğru taşıyarak dağılımı yola yerleştirir. Eğim ise ölçülü kullanılmalıdır: gereğinden fazla yukarı bakan bir armatür, yol yüzeyine düşen ışığı azaltıp çevreye kaçan ışığı artırır.

• Aralık, direk yüksekliğinin katı olarak düşünülür; kesin değer hesapla belirlenir.
• Yüksek direk direk sayısını azaltır, bakım erişimini zorlaştırır.
• Konsol, dağılımı yol ekseni üzerine taşır.
• Aşırı eğim yol yüzeyine düşen ışığı azaltır.

Dış mekânda koruma: IP ve IK sınıfları

Dış mekân armatürünün ömrünü belirleyen şey çoğu zaman gücü değil, sızdırmazlığıdır. IP kodu armatürün toza ve suya karşı korunma düzeyini bildirir ve etikette iki rakamla yazar; ilk rakam katı cisimlere, ikinci rakam suya karşı korumayı anlatır. Sokak armatürlerinde optik hacmin sızdırmazlığı, sürücü bölmesininki kadar önemlidir.

Contalar zamanla yaşlanır. Bir armatür ilk gün etiketindeki korumayı sağlasa bile, bakım için açılıp yanlış kapatıldığında ya da conta sertleştiğinde bu koruma kaybolur. Su giren bir optik hacimde önce camda buğulanma, sonra ışık kaybı ve nihayet elektronik arıza görülür.

IK kodu ise darbeye karşı dayanımı anlatır ve alçak montajlı, kamuya açık noktalarda önem kazanır. Yaya yolu, park ve okul çevresi gibi darbe riski taşıyan alanlarda IK değeri, IP kadar belirleyici bir ölçüttür.

Deniz kıyısı ve sanayi bölgeleri ayrı bir başlıktır: tuzlu ve kimyasal yüklü hava, gövde ve bağlantı elemanlarında korozyon üretir. Bu bölgelerde gövde malzemesi ve yüzey işlemi, koruma sınıfı kadar dikkatle seçilir.

• IP kodu toz ve su korumasını, IK kodu darbe dayanımını bildirir.
• Bakımda yanlış kapatılan bir armatür etiketindeki korumayı kaybeder.
• Camda buğulanma, sızdırmazlığın bozulduğunun ilk işaretidir.
• Kıyı ve sanayi bölgelerinde gövde malzemesi ayrıca değerlendirilir.

Işık kirliliği ve yukarı kaçan ışık

Bir sokak armatüründen çıkan ışığın yatayın üstüne giden kısmı hiçbir işe yaramaz: yolu aydınlatmaz, gökyüzüne dağılır ve gece gökyüzünün parlamasına katkı verir. Yatayın altında ama yolun dışına giden ışık ise daha somut bir sorun üretir; konut pencerelerine giren ışık şikâyetlerin başlıca kaynağıdır.

Kaçağı azaltmanın yolu, ışığı yola doğru yönlendiren optiklerle düz camlı armatürleri tercih etmek ve eğimi ölçülü tutmaktır. Gerektiğinde armatüre takılan perdeleme parçaları, belirli bir yöne giden ışığı keser. Bu parçaların ürünle uyumlu olup olmadığı satın alma sırasında sorulur.

Bu konu yalnız komşuluk ilişkisi değildir. Dış aydınlatmada yukarı yönlü ışığın sınırlandırılmasına ilişkin düzenlemeler ve standartlar bulunur ve kamuya açık projelerde bunlara uyum aranır. Burada anlatılan yalnız düzenlemelerin neyi istediğidir; bir armatürün belirli bir projede aranan koşulu karşılayıp karşılamadığına, projeyi hazırlayan ve denetleyen taraf karar verir.

• Yatayın üstüne giden ışık, yolu aydınlatmayan kayıp ışıktır.
• Konut pencerelerine giren ışık, en sık gelen şikâyet konusudur.
• Perdeleme parçalarının ürünle uyumu satın alma sırasında sorulur.
• Düzenlemelere uygunluk kararı, projeyi denetleyen tarafa aittir.

Renk sıcaklığı ve bakım yükü

Dış aydınlatmada renk sıcaklığı seçimi bir denge işidir. 4000 K civarındaki nötr beyaz, yol yüzeyindeki ayrıntıları ve renkleri daha net gösterir. 3000 K civarındaki daha sıcak tonlar ise konut bölgelerinde daha az rahatsız edici bulunur ve gökyüzüne dağılan mavi bileşen açısından daha ölçülüdür.

Pratikte ana yollarda daha nötr, yerleşim içi sokaklarda ve park alanlarında daha sıcak tonlar tercih edilir. Aynı cadde boyunca renk sıcaklığının değişmemesi de önemlidir: yan yana iki farklı ton, aydınlatmanın kendisinden daha çok göze çarpar.

Bakım, satın alma anında düşünülmesi gereken bir maliyettir. Armatürün optik yüzeyi zamanla kirlenir ve kirlenen bir optik, arızalanmadan ışık kaybeder. Sürücünün ayrı bir bölmede ve değiştirilebilir olması, tek bir arızada bütün armatürün değişmesini önler. Erişim biçimi de hesaba katılır: yüksek bir direkte her müdahale araç ve trafik önlemi gerektirir.

• Ana yolda nötr, yerleşim içinde daha sıcak tonlar yaygındır.
• Aynı cadde boyunca renk sıcaklığı değiştirilmez.
• Kirlenen optik, arıza vermeden ışık kaybeder.
• Sürücünün değiştirilebilir olması uzun vadeli maliyeti düşürür.

Alan tipine göre başlangıç seçimi

İlgili rehberler: Duvar Armatürü Seçimi: Yukarı-Aşağı, Wallwasher ve IP Sınıfı, LED Ampul Seçimi: Duy Tipi, Watt, Lümen ve Renk Sıcaklığı, LED Armatürde IP Koruması: Banyo, Mutfak ve Dış Mekân, Tavan Aydınlatma Çeşitleri: Spot, Lineer, Gizli Işık ve Avize. Projeniz için ürün seçenekleri için ürünlerimiz sayfamızı inceleyebilirsiniz.